Achtergrond: Klinische stadiëring van psychopathologie wordt gehanteerd om gerichter te kunnen behandelen. Bij persoonlijkheidsstoornissen op latere leeftijd zou het niveau van persoonlijkheidsfunctioneren – gemeten aan de hand van de LPFS-BF-2.0 – een bruikbare marker kunnen zijn voor het bepalen van een klinisch stadium.
Doel: Een klinisch stadiëringsmodel voor persoonlijkheidsstoornissen zou een meer dimensionale benadering van persoonlijkheidsstoornissen kunnen bieden ten opzichte van het huidige categorische, dichotome model. Daarnaast biedt de dimensionale benadering mogelijk een fijnmazigere indicatietool voor behandelkeuze en verschaft het idealiter informatie over behandelprognose. Verder zou het stadiëringsmodel voordelen kunnen bieden voor efficiëntere behandelingen. Bovendien zou het ingezet kunnen worden ter preventie van de amplificatie van persoonlijkheidspathologie op latere leeftijd en kunnen resulteren in een betere kosteneffectiviteit in de GGz.
Methode: 84 patiënten (>60 jaar) met een persoonlijkheidsstoornis uit de hoogspecialistische Geestelijke Gezondheidszorg (GGz) werden geïncludeerd. Klinisch stadium werd vastgesteld via multidisciplinair overleg. Niveau van persoonlijkheidsfunctioneren werd gemeten met de LPFS-BF-2.0, ingevuld door behandelaren. Scores werden geanalyseerd met Kruskal-Wallis toetsen.
Resultaten: LPFS-totaalscores verschilden significant tussen stadium 2 en 4. Stadium 1 werd uitgesloten vanwege een lage N. Voor de subschaal Zelf-functioneren vonden we een significant verschil tussen stadium 2-3 en 2-4. Voor Interpersoonlijk functioneren zagen we een significant verschil tussen stadium 2-3 en 3-4, met hogere LPFS-scores in hogere stadia.
Conclusie: Niveau van persoonlijkheidsfunctioneren lijkt een geschikte marker voor het bepalen van klinisch stadium bij ouderen met persoonlijkheidsstoornissen binnen de hoogspecialistiche GGz. Verder (validatie)onderzoek is nodig.
Trefwoorden: klinische stadiering, AMPD, persoonlijkheidsstoornissen, ouderen
Inleiding
De diagnostiek en behandeling van persoonlijkheidsstoornissen (PS) bij ouderen blijft een uitdaging binnen de geestelijke gezondheidszorg (GGz). Dit houdt mede verband met de categoriale benadering van de huidige DSM-5-TR in sectie II (American Psychiatric Association, 2022), die onvoldoende rekening houdt met het heterogene beloop en de specifieke expressie van persoonlijkheidsstoornissen op latere leeftijd. Zo blijkt uit eerder onderzoek dat het beloop van persoonlijkheidsstoornissen door de levensloop niet enkel chronisch is, maar meerdere beloopsvarianten kent (Debast e.a., 2014; Legra e.a., 2018; Rosowsky e.a., 2019), zoals de chronische persoonlijkheidsstoornis, waarbij er gedurende de levensloop consequent voldaan wordt aan de criteria van een persoonlijkheidsstoornis; een opnieuw zichtbare persoonlijkheidsstoornis, waarbij er wisselende periodes zijn van persoonlijkheidspathologie; een laat ontstane persoonlijkheidsstoornis, waarbij pas op latere leeftijd deze aandoening wordt vastgesteld; en een uitgedoofde persoonlijkheidsstoornis, waarbij er eerder wel werd voldaan aan de criteria voor een persoonlijkheidsstoornis, maar nu niet meer. Mogelijkerwijs houdt het beloop verband met de ernst en wellicht ook de behandelindicatie (Conjaerts e.a., 2025).
Bovendien ontbreekt er in de categoriale DSM-benadering van persoonlijkheidsstoornissen (APA, 2023) een ernstmaat voor het niveau van persoonlijkheidsfunctioneren, terwijl de ernst van de persoonlijkheidspathologie bepalend kan zijn voor de behandelinzet en -intensiteit bij zowel volwassenen als ouderen met persoonlijkheidsproblematiek (Bach en Simonsen, 2021). Ook over ouderen wordt met enige regelmaat vermeld dat het DSM-5-persoonlijkheidsstoornissenmodel beperkingen heeft om een specifieke behandelindicatie of -prognose te stellen (Balsis e.a., 2007; Rosowsky e.a., 2016; van Alphen e.a., 2012). In de DSM-5, sectie III uit 2013 werd een alternatief model voor persoonlijkheidsstoornissen (AMPD) geïntroduceerd. Dit gaat uit van een dimensionaal model, waarbij persoonlijkheidspathologie wordt gedefinieerd op basis van twee hoofdcriteria, namelijk: het niveau van persoonlijkheidsfunctioneren (criterium A) en maladaptieve trekken (criterium B). Uit meerdere studies blijkt dat het AMPD beter aansluit bij persoonlijkheidspathologie op latere leeftijd (Weekers e.a., 2023; Veenstra e.a., 2022). Niettemin wordt ook in dit alternatieve model het beloop buiten beschouwing gelaten. Recent onderzoek laat zien dat de score op de LPFS-BF-2.0 een goede representatie is van de ernst van het persoonlijkheidsfunctioneren (Weekers e.a., 2023). Echter toont vervolgonderzoek aan dat een minimale aanpassing van de normen voor ouderen gewenst is (Facon e.a., 2025). Uit deze laatste studie blijkt eveneens dat scores op de subfactoren Zelf-functioneren en Interpersoonlijk functioneren aanvullende informatie bieden ten opzichte van de totaalscore.
Een aanvulling voor de DSM-5 dimensionale (Sectie III) benadering is wellicht een klinisch stadiëringsmodel. Klinische stadiëringsmodellen (KS-modellen), die al langere tijd succesvol worden toegepast binnen de somatische zorg (Odicino e.a., 2008), zijn de afgelopen jaren onderzocht op validiteit bij psychische aandoeningen zoals psychose, bipolaire stoornissen, depressie en schizofrenie, waar stadia worden onderscheiden op basis van ernst, chroniciteit en behandelresponsiviteit (Clarke e.a., 2025). Doorgaans bestaan deze modellen uit vier stadia, soms gespecificeerd in substadia, variërend van een prodromaal stadium tot een stadium met ernstige of extreme problematiek, gedefinieerd op basis van ziekteprogressie, ernst en eventuele andere kenmerken zoals psychosociale risicofactoren, aanwezigheid van klinische stoornissen en negatieve jeugdervaringen (Cosci en Fava, 2013; Sharp e.a., 2021).