Cognitieve kwetsbaarheid en forensische duiding
Samenvatting
In deze gevalsbeschrijving staat een 81-jarige man centraal zonder justitiële voorgeschiedenis, die wordt verdacht van het doden van zijn echtgenote, voor wie hij langdurig de zorg droeg. In het kader van de pro Justitia-rapportage werd via de forensische neuropoli aanvullend neurologisch en neuropsychologisch onderzoek verricht. Dit liet aspecifieke maar relevante cerebrale afwijkingen zien, naast een lichte neurocognitieve stoornis. Er waren echter geen aanwijzingen voor een breed patroon van frontaal-executief functieverlies, gedragsmatige ontremming of sociaal-cognitieve stoornissen. De casus illustreert dat agressief gedrag op hoge leeftijd niet zonder meer moet worden begrepen als direct gevolg van een manifeste dementie of een neurocognitief beeld met gedragsmatige ontremming. De meerwaarde van de forensische neuropoli ligt in het zorgvuldig in kaart brengen van forensisch relevante cognitieve factoren en deze te beschouwen in samenhang met andere contextuele factoren.
Trefwoorden: levensdelict op hoge leeftijd, neurocognitieve stoornis, forensische neuropoli, mantelzorgbelasting, forensische neuropsychologie, toerekeningsvatbaarheid
Deze casus is fictief en onherkenbaar samengesteld op basis van meerdere casussen van de forensische neuropoli.
Inleiding
Bij forensische beoordelingen van agressie op hoge leeftijd kunnen neuropsychologische en neurobiologische factoren van betekenis zijn, met name wanneer sprake is van neurocognitieve kwetsbaarheid of beperkingen in gedragsregulatie (Raine, 2013; Blair, 2016; Morgan & Lilienfeld, 2000). Binnen forensische populaties is niet-aangeboren hersenletsel een relevant aandachtspunt (Kuin e.a., 2019), waarvoor in de praktijk nog weinig aandacht is. Zeker bij oudere justitiabelen is de forensische betekenis van dergelijke bevindingen vaak moeilijk te duiden.
Op hogere leeftijd is vaker sprake van neurocognitieve en somatische kwetsbaarheid. Onderzoek naar ouderenmishandeling laat zien dat de verklaring van dergelijk gedrag doorgaans multifactorieel is (Tomlin e.a., 2022; Natarajan e.a., 2017). Factoren op individueel, relationeel en contextueel niveau kunnen daarbij op elkaar inwerken (Johannesen & LoGiudice, 2013). Ook bij oudere mantelzorgers kunnen subtiele cognitieve kwetsbaarheden en langdurige overbelasting leiden tot verminderde belastbaarheid en overvraging, zonder dat sprake hoeft te zijn van een manifeste dementie (Corrêa e.a., 2023).
In deze casus werd in het kader van de pro Justitia-rapportage gebruikgemaakt van de forensische neuropoli van het Nederlands Instituut voor Forensische Psychiatrie en Psychologie (NIFP). De casus illustreert hoe specialistische diagnostiek kan bijdragen aan de forensische duiding van delictgedrag op hogere leeftijd, in het bijzonder wanneer neurocognitieve kwetsbaarheid en langdurige zorgbelasting een rol kunnen spelen.